Nema Aviona Za Zagreb

On May 31 2016 EYE Institute Netherlands organized a special screening of Nema Aviona Za Zagreb, the last film of Louis van Gasteren who passed away on May 10, 2016. Below the introduction to this original and unique film (in Dutch). See here for more information about the book Filming for the Future: The Work of Louis van Gasteren. The book comes with 7 films, including Nema Aviona Za Zagreb (with English subtitles). 

Drie jaar geleden, bij gelegenheid van Louis van Gasteren’s’ 90ste verjaardag ging Nema Aviona Za Zagreb hier in EYE in première. Nema Aviona za Zagreb heeft zijn oorsprong in de vroege jaren zestig en gedurende mijn research voor het boek over Louis’s films, kwam ik referenties naar dit film project in bijna elk interview tegen. In de jaren zeventig was er een versie van ruim drie uur klaar, maar daar was Louis nog net niet tevreden over, er miste nog iets, er moest nog iets worden toegevoegd, of juist worden weggehaald. Gedurende vijftig jaar was Nema Aviona Za Zagreb altijd op de achtergrond van de vele andere belangrijke films en projecten. Omdat Zagreb een autobiografische film is, is het wellicht niet zo verwonderlijk dat deze uiteindelijk pas tegen het einde van zijn leven voltooid kon worden. Al is ‘voltooid’ niet het juiste woord. Maar daarover aan het einde meer. Het is in ieder geval wel tekenend dat de periode van 1964-1969 die in deze film centraal staat, wanneer Louis een energieke veertiger is, wordt verteld vanuit het perspectief van de oudere versie van hemzelf, als 90-jarige filmmaker die zichzelf herkent in de beelden, en ook weer niet, omdat hij weet wat er allemaal na die jaren zestig is gebeurd, welke wendingen zijn leven nam waar hij toen nog geen weet van had. De combinatie van het autobiografische en de grote tijdsspanne van ruim vijftig jaar die de film overbrugt, maakt Nema Aviona za Zagreb een van de mooiste hommages aan Louis van Gasteren’s leven en werk, hier nu in EYE, drie weken na zijn (ondanks zijn hoge leeftijd) toch nog plotselinge overlijden.

Het grootste deel van Nema Aviona za Zagreb is opgenomen in de tweede helft van de jaren zestig. In de vroeg jaren zestig  bracht Louis van Gasteren enige tijd door in Rome bij Federico Fellini die toen bezig was met de opnames van 81/2 waarin Marcello Mastroianni als een soort alter ego van Fellini optreed in een wervelende ‘film over film.’ Louis was bevriend met Fellini en speelde in die tijd met de gedachte om in Rome te blijven, maar een gebrek aan middelen en vooral ook een jong familieleven in Amsterdam deden hem anders doen besluiten. Niettemin is het niet zo moeilijk om de affiniteit tussen Fellini en Van Gasteren te zien. In feite speelt Louis zijn eigen Fellineske alter ego in Nema Aviona za Zaghreb. Ook in andere films, zoals Hans Leven voor de Dood, de film waar Louis het Gouden Kalf voor won in 1983, of in de vele rapportages over de Europese Unie met zijn vriend Eurocommissaris van Landbouw Sicco Mansholt, zien we Louis in beeld, als antropoloog, als journalist, als onderzoekend filosoof. In wezen zijn al zijn films ook autoportretten, maar geen enkele film is dat zo expliciet als Nema Aviona za Zagreb.

Ik zal niet veel over de inhoud van deze film zeggen, want u krijgt zo zelf de gelegenheid te zien op welke volstrekt unieke, onnavolgbare wijze Louis van Gasteren zichzelf speelt: geestdriftig, theatraal en oprecht alles willend onderzoeken, begrijpen en vastleggen. En wat deze film bovendien ontzettend bijzonder maakt is dat de filmmaker niet alleen zijn eigen leven en gezin filmt maar dat er ook een prachtig tijdsbeeld van de jaren zestig ontstaat. Zoals Louis zelf ooit in een interview over Nema Avione za Zagreb zei: “Ik wil de grote processen en vraagstukken van deze tijd laten zien, de planeet Aarde die in al zijn extremiteiten mij bereikt. En dan ergens op die globe scharrelt Van Gasteren en zijn gezin wat rond, met moeite de wereld accepterend zoals die is, inclusief alle teleurstellingen van het leven.”

We zien oorspronkelijke beelden van Amsterdam in de jaren zestig, variërend van de kermis op de Nieuwmarkt tot de experimentele kunst en jazz scene. Sommigen van u hebben misschien Louis’ baanbrekende ‘provo’ film Omdat mijn fiets daar stond net gezien in het vorige programma, een film uit diezelfde periode in Amsterdam die we in de achtergrond van de beelden voelen. In Nema Aviona Za Zagreb worden ook beelden van Europa uit die tijd opgeroepen, variërend van Zagreb in het toenmalige Joegoslavië tot een Spaanse vissershaven tijdens een familievakantie; en we krijgen een blik in de Amerikaanse tegen-cultuur, variërend van de hippies in Haight-Ashbury in San Francisco, en de LSD-experimenten van Timothy Leary tot de globe conscious techno-filosofie van Marshall McLuhan en de spirituele verlichting van de Indiase guru Meher Baba. Louis van Gasteren zocht al deze mensen zelf op, bracht verschillende dagen door met Marshall McLuhan tijdens de beroemde Expo van 1967 in Montreal, bezocht Timothy Leary in zijn roemruchte Milbrook Estate, maar belichte ook de gevaarlijke kanten van het zelf-onderzoek via LSD; en hij reisde naar India om Meher Baba te ontmoeten. Al deze ontmoetingen zult u tegenkomen in rijkdom van de beelden van Nema Aviona za Zagreb.  

In 1965 maakte Louis van Gasteren een experimentele film samen met filmmaker Robert Gardner tijdens zijn visiting fellowship op het Carpenter Centre van Harvard. Van deze film, Out of My Scull, is een kort fragment te zien in Nema Avione Za Zagreb (we zien dan Louis’ hoofd in slow motion, afgewisseld met zappende beelden en geluiden van de Amerikaanse televisie in de jaren zestig). Maar het is nog maar iets meer dan een jaar geleden dat we ook hier in EYE een vertoning van de hele film Out of My Scull lieten zien, in een prachtig gerestaureerde versie, met vier afwisselende geluidsspeakers. Met een inleiding van Louis die tijdens de voorstelling ook het stroboscopisch licht dat bij de ingewikkelde vertoningssituatie hoorde regisseerde vanuit de zaal. En die na afloop vertelde hoe de film in de jaren zestig deel uitmaakte van  Fluxus performances in het Stedelijk Museum en daarna werd verboden door de filmkeuring. Net als Omdat mijn fiets daar stond lange tijd was verboden. In beide gevallen was dat vanwege de zogenaamde manipulatie van het beeld. Maar die relatie tussen filmbeelden en perceptie was precies wat Louis wilde onderzoeken en onder de aandacht wilde brengen.

Out of My Scull gaat over de invloed van de (in Amerika in de jaren zestig al totaal overweldigende) beeldcultuur en de vraag hoe die stortvloed aan beelden onze perceptie beïnvloeden. Deze vraag naar kijkervaring, en de manier waarop je als filmmaker perceptie (maar ook herinneringen en meer banaal ‘koopgedrag’ of opinies) kunt sturen, is een centrale vraag in Louis’s werk. In een serie films met de titel Do you Get It, onderzoekt hij beeld voor beeld het effect van de camera op gewone voorbijgangers, of het effect van montage wanneer opnames van verschillende tijden worden gebruikt om wat de toeschouwer ziet  te manipuleren. Ook in Nema Aviona za Zaghreb komt de illusie van perceptie regelmatig terug. Feit en fictie lopen daarbij naadloos in elkaar over, wat een ander kenmerkend stijl element in het oeuvre van Van Gasteren is. Perceptie moet daarbij dan ook breed worden opgevat: zowel wat we zien en hoe onze zintuigen ons voor de gek kunnen houden alleen al door een eenvoudige perspectiefwisseling, als ook wat we aan de binnenkant ervaren, wat we zien als we onze ogen dicht doen. Louis van Gasteren heeft in zijn gehele oeuvre het hele spectrum (van de meest traumatische herinneringen tot aan de meest psychedelische ervaringen,(al dan niet met LSD) onderzocht.

In 1970 maakte hij samen met Fred Wessels een grote oranje sferische bol met aan de binnenkant een elektronisch brein. Bezoekers van het Stedelijk waar de bol, Sunny Implo getiteld, was te zien konden met hun hoofd in deze bol gaan staan, en dan via een ‘elektronisch brein’ aan de binnenkant van de bol allerlei licht en geluidservaringen opdoen om zo een niet-chemische psychedelische ervaring te ondergaan. Louis vond dat een dergelijke bol op elke straathoek in de drukke stad zou moeten staan, om mensen weer wat te laten ontspannen. (Dat zou nog steeds een goed idee zijn…)Sunny Implo, als kunstwerk bestaat niet meer. Het was aangekocht door de gemeente Amsterdam maar tijdens een verbouwing van de opslagruimte werd geen rekening gehouden met de omvang van de bol. Louis heeft deze toen eigenhandig in stukken gezaagd. Enorm spijtig, Sunny Implo blijft voor mij een fantastisch symbool van het optimisme van de jaren zestig en gelukkig zijn er nog licht surrealistische filmopnames van Louis en deze bol te zien in Nema Aviona Za Zagreb. En ben ik ook enorm blij dat Sunny Implo op de voorkant van mijn boek mocht komen te staan. Een paar maanden geleden vroeg Louis nog of ik niet iemand kende die de enorme sferische bol opnieuw zou kunnen construeren. Ik weet niet hij daar nog wat aan heeft kunnen doen, maar het is wel tekenend dat hij tot op de laatste dag van zijn leven actief, ondernemend en nieuwsgierig is gebleven. En bereid was terug te keren naar  ‘oude werken’ om deze weer nieuw leven in te blazen.

En dit brengt mij tot een laatste opmerking die ik wil maken naar aanleiding van Nema Aviona Za Zagreb, die gaat over een ander filosofische thema dat kenmerkend is voor Louis’ werk. Naast de zoektocht naar alle vormen van perceptie en illusies van perceptie, was Louis ook op zoek naar de mogelijkheden van het medium film om de tijd te onderzoeken. En hier moet ik nog een keer terugkomen op Fellini. Fellini’s laaste film was Intervista (1987). Intervista is in sommige opzichten heel verwant met Nema Aviona Za Zagreb. In Intervista speelt Fellini evenzeer met feit en fictie en speelt hij ook zichzelf als oudere filmmaker op zoek naar de jongere versies van zichzelf, maar met de gedesillusioneerde wijsheid van de toekomst. Bovendien bezoekt hij met Marcello Mastroianni, zijn ster uit La Dolce Vita (1960) Anita Ekberg. Ook Mastroianni en Ekberg zijn bijna veertig jaar ouder dan hun versies uit Fellini’s beroemdste film. In een scene bij Ekberg thuis worden de sterren geïnterviewd door een Japanse televisiecrew en kijken ze samen naar de iconische Trevi-fontein scene uit La Dolce Vita. Het is een ontroerend moment in Intervista omdat we daar letterlijk de tijd in beeld zien. De oude acteurs kijken naar hun jongere evenbeelden. Tijdslagen vouwen zich over elkaar heen. Het is precies die gelaagde opvatting van de tijd die voor Louis ook zo belangrijk is. In Nema Aviona za Zagreb is het ook die blik vanuit de toekomst die terugkijkt naar het verleden, die deze film een extra dimensie geeft.

Deze zoektocht naar de werking van de tijd, en de manieren waarop cinema daar vorm aan kan geven, zijn kenmerkend voor Louis’ gehele werk. Al in zijn film Het Huis (1961) liet hij zien dat de geschiedenis van een huis aan scherven ligt wanneer het huis wordt gesloopt, maar dat vanuit die scherven telkens weer nieuwe verhalen kunnen worden gemaakt. Vaak gebeurde het ook dat Louis  een onderwerp van tientallen jaren eerder weer oppakte. En zo worden ook beelden uit zijn eigen werk hernomen en in een vervolgverhaal gezet. Hans Leven voor de Dood geeft een terugblik op de jaren zestig vanuit de generatie van de jaren tachtig.  In De Prijs van Overleven in 2003 zien we hoe het de kinderen is vergaan van de man met een oorlogstrauma in Begrijpt  nu waarom ik huil? en zien we ook weer opnieuw beelden uit die indrukwekkende en invloedrijke film over LSD therapie uit 1969 die nu weer in een ander licht komen te staan. En in Terug naar Nagele keert Louis in 2011 terug naar het dorp Nagele, gefilmd in zijn totstandkoming in Een Nieuw Dorp op Nieuw Land vijftig jaar eerder. Elke terugkeer naar het verleden laat net weer iets anders zien, omdat er intussen zoveel is veranderd.

Maar uiteindelijk zijn het leven en de dood ongrijpbaar. Niets is ooit  helemaal voltooid.  Dat is misschien wel wat het woord “nema” voor Louis is komen te betekenen. In de film zien we een scene waarin Louis de uitdrukking Nema Aviona Za Zagreb (Kroatisch voor "Er is geen vliegtuig naar Zagreb") voor het eerst tegenkomt. “Nema” werd een begrip voor Louis van Gasteren die vaak zei dat we als mens niet genoeg dimensies kunnen vatten om volledig grip te krijgen op de werkelijkheid. Hoe we het ook proberen, er ontglipt altijd weer iets nieuws. Elk perspectief dat je neemt, verhult andere perspectieven. Louis wilde alle perspectieven laten zien, maar vond dat de mens, hijzelf incluis, daar niet voldoende toe was uitgerust. Misschien is Louis nu in een dimensie van waaruit hij een beter zicht heeft op de dingen. Misschien fluistert hij ons in de komende tijd wel eens wat toe, al zal niets ons ooit een volledig beeld geven van de complexiteit van “Het Leven voor de Dood.” Maar waar we wel zeker van kunnen zijn, zijn de films die hij heeft gemaakt die getuigen van deze oneindige zoektocht. En daarvan kunnen wij nu een stukje meebeleven. Nema Avione za Zagreb, of de avonturen van de zoekende mens. Ik wens u een mooie inspirerende ervaring de komende 98 minuten.

*** De film Nema Aviona za Zagreb (2012) is ook een van de zeven films die horen bij het boek Filming for the Future: Het Werk van Louis van Gasteren. AUP, 2016. Zie  voor meer informatie over het boek en de DVDs onder "Books - Monographs in English".